Łowcy głów

Chcemy wierzyć, że Polska była krajem skolonizowanym i sama nie uczestniczyła w kolonialnym wyścigu. Ta narracja wydaje się jednak bardzo niespójna i pełna luk…

Punktem wyjścia spektaklu jest historia powojennego kierownika Katedry Antropologii UAM – Jana Czekanowskiego. Jest on niezwykle ważną figurą w świecie etnograficznym i antropologicznym, a jego statystyczna metoda badań, wymyślona jeszcze na uniwersytecie we Lwowie, jest do dzisiaj stosowana w wielu dziedzinach.

Czekanowski jest jednocześnie postacią niejednoznaczną. Jego wczesna kariera, wiążąca się z wyprawami do Afryki i gromadzeniem materiału badawczego w postaci czaszek dla Felixa von Luschana (do dziś przechowywanych w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie z odręcznym podpisem Czekanowskiego na kościach czołowych), została opisana w dziennikach. To historia pełna przygód i zwrotów akcji, wpisująca się idealnie w europejskie narracje kolonialne, podobnie, jak opowieści Arkadego Fiedlera, którego muzeum w podpoznańskim Puszczykowie jest do dzisiaj częstym celem szkolnych wycieczek krajoznawczych.

Dziś sen o kolonialnej potędze kraju przyblakł już nieco, ale jego ślady nadal obecne są w zakurzonych kątach i na strychach prywatnych domów i instytucji. Być może nastał czas, aby je stamtąd wymieść i dokładnie się im przyjrzeć… 

Ludomir Franczak tropi poznańskie wątki kolonialne, samemu stając się przy tym łowcą – głowy Czekanowskiego, snów o potędze polskich kolonizatorów, egzotycznych przedmiotów przywiezionych z podróży. Dokąd prowadzi ta wędrówka?

RECENZJE

Franczak, choć przez cały czas obecny na scenie, nie wypowiada ani słowa. Zajmuje się obrazami. Oświetla szczegóły. Dosłownie – kieruje lampkę lub kamerę na te elementy makiety, które umykają uwadze. Fragmenty zapisków, pamiętników i inne cytaty odczytywane są z offu albo wyświetlane na ekranie wraz z archiwalnymi fotografiami. Duże znaczenie ma w „Łowcach głów” również skomponowana przez Roberta Piotrowicza muzyka, która poprzez znajome motywy zaczerpnięte z filmów przygodowych buduje atmosferę i akcentuje schematy odbioru podróżniczych historii, do jakich przyzwyczaiła nas popkultura. Relacja między tym, co pokazywane, a tym, co opowiadane, jest w tym kontekście szczególnie ciekawa: język staje się obrazem, a obraz – językiem. Franczak tematyzuje w ten sposób strategie kodowania i przekazywania propagandowych treści, co dla reprezentacji procesów urasawiania i towarzyszących im afektów nie pozostaje bez znaczenia. Przy okazji stawia też pytanie o to, kto tak naprawdę jest tutaj obserwującym, a kto – obserwowanym.

Wiktoria Tabak, „Sen o koloniach”, dwutygodnik.com, dostęp 10.03.2026.

Fakty, fantazmaty i fikcja łączą się w sugestywną mozaikę, wywołując duchy przeszłości. Franczak otwiera dawno zapomniane szafy, wskrzeszając spoczywające w nich trupy. Niemal cała oprawa jego wizualnej i dźwiękowej opowieści mieści się w jednej walizce. To ona stanowi podstawę dla zawieszonej – w czasie i przestrzeni – wyspy, symbolizującej kolonialne pragnienie.

Piotr Dobrowolski, „Spojrzenie zdobywcy”, czaskultury.pl, dostęp 10.03.2026.