KATASTROFA.DOK – Jakub Tabisz

Czy nadeszła katastrofa?

„Katastrofa” jest jednym z najpopularniejszych słów XXI wieku. Globalne konflikty, chaos i epidemie budzą w nas coraz większy i uzasadniony lęk, jakby nieuchronny koniec wszystkiego miał nadejść dosłownie jutro, niczym w mrocznej przepowiedni Nostradamusa. Tymczasem mimowolnie, zupełnie naturalnie i niespodziewanie trwamy dalej, żyjemy, idziemy do przodu, a to niezwykle ludzkie pragnienie normalności i spokoju daje nam nieustanną nadzieję.

Dlaczego Polacy porwali samolot pasażerski? Kogo dzisiaj obchodzą katecheci w laicyzujących się szkołach? Kto mówi o ojcach samotnie wychowujących dzieci albo o tym, jak naprawdę wygląda nielegalna aborcja w Polsce? Czasami wydaje się, że już wszystko zostało napisane, a przecież historie o osobistych katastrofach zawsze odsłaniają nowe, nieoczekiwane sensy.

Emigrantów ekonomicznych z Polski zastępują emigranci ekonomiczni z Syrii. Zmieniają się dekoracje rzeczywistości, nazwy i imiona są zapisywane w innych językach, ale fakty pozostają te same. Niektóre z prezentowanych na półmaratonie opowieści mogą wydawać się doświadczeniem zupełnie obcym. W końcu co większość z nas łączy z wdową po ukraińskim żołnierzu? Pozornie nic, a jednak w tym świadectwie żałoby możemy bez trudu odnaleźć znajome nuty.

Część czytań pozwoli nam przejrzeć się jak w lustrze w przeczuciu własnej nadciągającej katastrofy. Czy narastający nacjonalizm we wschodnich Niemczech powinien nam coś uświadomić? Czy w Polsce czeka nas to samo?

„Teraz rozumiem: ludzie pragną władzy i tyranii tak, jak pragną słońca i deszczu, ponieważ ciężar samoświadomości wydaje się być jak ból. Czasami nawet jak katastrofa” – napisał Ai Weiwei, słynny chiński artysta-dysydent *.

Pesymizm zawarty w tym jakże trafnym stwierdzeniu przytłacza. A sprawę dodatkowo pogarsza doświadczanie nieustannego, pełnego napięcia szumu, który towarzyszy nam codziennie w mediach społecznościowych, w gazetach i rozmowach z najbliższymi. Niepokój i złość stały się towarem pożądanym przez algorytmy i liderów opinii. One coraz bardziej zasłaniają nam rzeczywistość, przekonują nas o nieuchronności kolejnej i kolejnej katastrofy. A może właśnie, idąc za słowami Ai Weiweia, świadoma niezgoda na nieodwołalność kataklizmu może nas uratować?

Chcemy wam przedstawić ludzi, których boli świat.

W sobotę, 28 lutego, zobaczycie czternaście czytań performatywnych. Powstawały one podczas wielomiesięcznej pracy. Wraz z upływającym czasem zmieniali się bohaterowie i konteksty opowieści. Niezmienne pozostało pełne determinacji poszukiwanie prawdy w najbardziej osobistych relacjach.

Opowiemy o kobiecie poszukującej miłości w dwóch ogarniętych wojną ojczyznach – Ukrainie i Izraelu, a także o samotnych ojcach próbujących pokazać córkom świat. Chłopak na krawędzi przeniesie nas na najwyższe szczyty świata, bezdzietne pary staną przed nieoczywistym wyborem, zmagając się z własną religijnością. Dziewczyna po próbie samobójczej odnajdzie w sobie siłę do pomagania innym, a emigracyjna historia małej dziewczynki pokaże nam, jak mimo przeszkód można odnaleźć siebie. Podążymy za Polkami wybierającymi Francję, wsłuchamy się w żałobę ukraińskiej wdowy. Nie zabraknie pełnej zwrotów akcji opowieści o Polakach porywających samolot. Spojrzymy za zachodnią granicę, gdzie nieliczni stają naprzeciw fali rosnącego w siłę nacjonalizmu. Harcerki obnażą homofobię w ZHR, a katecheci opowiedzą o lekcji religii w szkołach. Dowiemy się, jak wyglądają nielegalne zabiegi przerywania ciąży we współczesnej Polsce oraz czy AI pomoże wiolonczelistce po wypadku odzyskać życie.

Zapraszamy na „Katastrofę.dok”.

Jakub Tabisz
Kurator Teatru na Faktach

Czytania performatywne przygotowały osoby uczestniczące w VII edycji kursu dokumentalnego Teatru na Faktach (2025).

*Ai Weiwei, „What I Wish I Had Known About Germany Earlier”, https://hyperallergic.com/what-i-wish-i-had-known-about-germany-earlier/, dostęp: 15.01.2026.